“İsticvap” Ne Demek? TDK Perspektifi ve Hukuki Arka Planı
Tarihsel Arka Planı
“İsticvap” kelimesi, Arapça kökenli bir sözcüktür. Sözlük itibarıyla “sorgulama”, “sorguya çekme”, “cevap alma” anlamlarını taşımaktadır. [1] Türkçeye geçmiş hâliyle, klasik hukuk terminolojisinde özellikle tarafların yargılama sürecinde kendi aleyhlerine olan vakıalar hakkında mahkeme tarafından sözlü olarak sorulması biçiminde karşımıza çıkar. [2]
Türkçedeki resmi sözlük kaynaklarında, örneğin Türk Dil Kurumu (TDK) çevrimiçi sözlüklerinde “isticvap” kelimesinin yer aldığı ve anlamının “sorgulama” biçiminde belirtildiği görülmektedir. [3] Bu bağlamda, kelimenin hukuki anlam kazandığı dönemler, Osmanlı‑ve‑Cumhuriyet dönemi Türk hukuk terminolojisiyle paralellik gösterir; klasik usul hukukundan modern usul hukukuna geçiş sürecinde bu tür terimler şekil kazanmıştır.
Günümüzdeki Akademik ve Hukuki Tartışmalar
Günümüzde “isticvap” kavramı, hukuk usulü alanında ele alınırken yalnızca kelime anlamıyla değil, onun usul hukukundaki yeri, uygulanabilirliği ve sonuçları bağlamında da tartışılmaktadır. Örneğin bir hukuk yazısında şöyle belirtilmiştir: “İsticvap, dava tarafı olan kişinin kendi aleyhine olan vakıalar hakkında mahkeme tarafından özel bir usulle dinlenmesidir.” [2]
Akademik olarak öne çıkan bazı tartışma başlıkları şunlardır:
– Usul işlemi mi yoksa delil mi? Bazı hukukçular, isticvap işlemlerinin yalnızca bir usul işlemi olduğunu savunurken, azınlık görüş ona delil niteliği de atfetmektedir. [4]
– Tarafların dinlenmesi ile isticvap arasındaki fark nedir? Usul hukukunda, bir tarafın mahkemede konuşması her zaman isticvap sayılmaz; isticvap için özel koşulların oluşması gerekir. Örneğin, tarafın kendi lehine olan değil, yalnızca kendi aleyhine olan vakıalar hakkında sorguya çekilmesi. [2]
– Uygulamada “gelmeme” veya “cevap vermeme” hâli Bu durumda kanun gereği sorulan vakıaların ikrar edilmiş sayılabileceği öngörülmektedir. [5]
Bu tartışmalar, isticvap kavramının sadece geçmişte kalmış bir hukuk terimi olmayıp, hâlâ yargılama usullerinde aktif etkisi olan bir unsur olduğunu göstermektedir. Özellikle usul ekonomisi, adil yargılama ilkesi, taraf eşitliği gibi modern hukuk ilkeleri bağlamında, isticvapın sınırları ve koşulları üzerine söylemler yoğunlaşmaktadır.
Kullanım Koşulları ve Uygulamadaki Yeri
Hukuk bakımından “isticvap” şu koşullarla ortaya çıkar:
– Dava tarafı kişi olmalıdır; yani davaya taraf olmayan bir üçüncü kişi bakımından isticvap uygulanamaz. [1]
– Yalnızca tarafın kendi aleyhine olan vakıalar hakkında sorguya çekilmesi mümkündür; lehine olan iddialar için isticvap söz konusu olmaz. [6]
– Duruşmaya çağırılan taraf, geçerli bir mazereti olmaksızın gelmez ya da çağrıldığı hâlde sorulan sorulara cevap vermezse, sorulan vakıalar “ikrar edilmiş sayılır”. [5]
– İsticvap bir delil türü olarak düzenlenmemiştir; usul işlemi olarak kabul edilir, ancak ikrar hâlinde sonuç doğurabilir. [4]
Bu şekilde, “isticvap” uygulaması hukuk sisteminde özel bir soru‑cevap biçimiyle tarafın açıklama yapmasına imkân sağlayan bir usul aracıdır. Bu özellikleriyle, adil yargılanma kapsamında taraflara hakkaniyetli müdahale şansı verirken, aynı zamanda ötekileştirici veya baskıcı biçimlere dönüşme riski taşıdığı yönünde de eleştiriler mevcuttur.
Sonuç
Sonuç olarak, “isticvap” kelimesi TDK sözlüğünde “sorgulama” olarak yer almakla birlikte hukuk usulünde daha özel bir anlam kazanmıştır: tarafın kendi aleyhine olan vakıalar hakkında mahkemece sorguya çekilmesi. Bu uygulama, hukuki süreçlerin şeffaflığı ve adaletin sağlanması bakımından önemli olmakla birlikte, uygulanışı bakımından dikkat ve özen gerektirir. Çünkü usul hataları ya da taraf eşitliği ihlalleri gibi durumlarda, isticvap “adil yargılanma” ilkesi karşısında sorun teşkil edebilir.
Okuyucuya yöneltmek isterim: Bir davada siz olsaydınız, hangi koşullarda “istikvap” uygulanmasını makul bulurdunuz? Mahkemeye çağrıldığınızda kendi aleyhinize olan vakıalar hakkında sorulmanız ne kadar haklı ya da haksızdır?
—
Sources:
[1]: https://av-saimincekas.com/usull/isticvap-nedir-ve-ne-anlama-gelir/?utm_source=chatgpt.com “İsticvap Ne Demektir? | Avukat Saim İncekaş”
[2]: https://temizerhukuk.com/isticvap-ne-demek/?utm_source=chatgpt.com “İsticvap Ne Demek? Şartları ve Sonuçları | HMK m. 169”
[3]: https://www.mynet.com/isticvap-ne-demek-isticvap-kelimesinin-tdk-sozluk-anlami-nedir-170100126389?utm_source=chatgpt.com “İsticvap ne demek? İsticvap kelimesinin TDK sözlük anlamı nedir?”
[4]: https://www.bilgichukuk.com/isticvap-nedir-hmk-m-169/?utm_source=chatgpt.com “İsticvap Nedir? (HMK m.169) – Bilgic Hukuk”
[5]: https://www.arslanavukatlikburosu.com/isticvap-nedir?utm_source=chatgpt.com “İSTİCVAP NEDİR? | İSTİCVAP NASIL YAPILIR?”
[6]: https://www.yakinegitim.com/duyuru/isticvap-nedir-isticvap-ne-demek?utm_source=chatgpt.com “Yakın Eğitim | İSTİCVAP NEDİR? İSTİCVAP NE DEMEK?”