«İrâd-ı Mesel» Ne Demektir?
İrâd-ı Mesel, klasik Türk edebiyatı geleneğinde kullanılan bir edebî sanat terimidir. Arapça kökenli “irâd” (getirme, söyleme) ile “mesel” (örnek, atasözü) kelimelerinin birleşiminden oluşur; yani “örnek getirme”, “misal sunma” anlamındadır. [1] Bu sanat, bir düşünceyi, görüşü ya da hissi açıklamak ya da kuvvetlendirmek amacıyla söz arasında herkesçe bilinen bir atasözü, vecize ya da örneklik ifade ile destekleme biçimidir. [2]
Özetle: bir yazar ya da şair, ifade ettiği fikri daha inandırıcı veya akılda kalıcı hâle getirmek için “gibi”, “şöyle” gibi bağlantılarla ya da doğrudan bir örnek söz getirir; işte bu kullanım İrâd‑ı Mesel’dir.
—
Tarihsel Arka Planı
Kaynağı ve klasik dönem kullanımı
İrâd‑ı Mesel sanatının kökeni Arap edebiyatına ve Bedîʿ (söz sanatları) ilminde yer alan “iʿrâḍ al‑masal” ya da “irsâl‑i mesel” terimlerine dayanır. :contentReference[oaicite:3]{index=3} Örneğin, Ebû Mansûr es‑Seâlibî (ö. 429/1038) bu terimi ilk kullananlardan olarak kaydedilmiştir. :contentReference[oaicite:5]{index=5} Divan şiirinde, özellikle XV. yüzyıldan itibaren bu sanat oldukça yaygınlaşmıştır. :contentReference[oaicite:6]{index=6}
Türk edebiyatındaki yeri
Türk edebiyatında divan şiiri döneminde şairler, İrâd‑ı Mesel yoluyla düşüncelerini, duygularını ya da öğütlerini daha etkili biçimde aktarabilmişlerdir. Örneğin, bir beyitte ilk mısrada bir fikir öne çıkarılmış, ikinci mısrada ise halkça bilinen bir atasözü formundaki ifade kullanılarak o fikir pekiştirilmiştir. :contentReference[oaicite:7]{index=7} Böylece hem söylem zenginleşmiş hem de okuyucu ya da dinleyici üzerinde akılda kalıcı bir etki bırakılmıştır.
Sanatın unsurları
İrâd‑ı Mesel sanatının etkinliği için üç unsur özellikle önemlidir:
– Kullanılan misalin (atasözü/vecize gibi) toplum tarafından genel kabul görmüş olması: “herkesçe bilinir” olmalı. :contentReference[oaicite:8]{index=8}
– İfade edilen fikir ile getirilen misal arasındaki benzerliğin güçlü olması; benzerlik ne kadar kuvvetliyse sanatın etkisi o kadar artar. :contentReference[oaicite:9]{index=9}
– Misalin metin içerisine doğal ve ölçülü bir biçimde yerleştirilmesi; yani zoraki değil, anlamla bağlantılı olarak akış içinde bulunması gerekir. :contentReference[oaicite:10]{index=10}
—
Günümüzde Akademik Tartışmalar
Sanatın edebi değerinin değerlendirilmesi
Modern Türk edebiyatı araştırmalarında İrâd‑ı Mesel konusu, “geleneksel söz sanatlarının dilimizdeki yeri ve etkisi” bağlamında önem kazanmıştır. Örneğin bir makalede şu ifade yer alıyor: “Klasik Türk edebiyatında bir düşünceyi inandırıcı hâle getirmek, ispat etmek ya da pekiştirmek niyetiyle şiirde atasözü ve buna benzer sözler kullanmaya irsâl‑i mesel/îrâd‑ı mesel adı verilmektedir.” :contentReference[oaicite:11]{index=11} Bu tür tanımlamalar, sanatın hem edebi hem retorik işlevini göstermektedir.
Eleştirel perspektifler
– Birinci eleştiri, İrâd‑ı Mesel’in ölçüsüz kullanımının metnin özgünlüğünü ve yaratıcılığını zayıflatabileceği yönündedir. Bazı araştırmacılar, “çıtır misal geliyor, asıl fikir ikinci planda kalıyor” tespitinde bulunmuşlardır.
– İkincisi, günümüz metinlerinde bu sanata vurgunun azalmasıdır: çağdaş edebiyat daha serbest anlatım biçimlerine yöneldiği için, geleneksel “misal getirme” türleri geri planda kalabilir.
– Üçüncüsü, bu sanatın anlamını genişletme yönünde yapılan çalışmalar: örneğin yalnızca atasözü değil, güncel kültürel referansların da bir misal olarak kullanılabileceği ve böylece yeni tip “misal sanatı” biçimlerinin doğabileceği düşünülmektedir.
Araştırma eğilimleri
Akademik alanda dikkat çeken başlıklardan bazıları şunlardır:
– Divan şiirindeki İrâd‑ı Mesel kullanımının klasik şairler arasında karşılaştırılması. :contentReference[oaicite:12]{index=12}
– Bu sanatın modern şaire ve yazıya adaptasyonu: günümüz blogları, makaleleri ya da denemelerinde “misal” kullanımının nasıl şekillendiği.
– İrâd‑ı Mesel ile benzer söz sanatlarının (örneğin teşbih, mecaz, istiare) sınırlarının çizilmesi ve birbirinden ayrıştırılması.
—
Sonuç
İrâd‑ı Mesel, klasik Türk edebiyatının zengin söz sanatlarından biridir. Bir fikri desteklemek ya da daha inandırıcı hâle getirmek amacıyla, bilinen bir misal – genellikle atasözü, vecize ya da hikmetli söz – kullanma sanatı olarak tanımlanır. Tarihsel olarak Arap edebiyatına uzanır, divan şiirinde yaygın biçimde görülürken günümüzde dil ve edebiyat araştırmalarında hem geleneksel bağlamı hem de çağdaş adaptasyonlarıyla gündemdedir. Bu sanatın güçlü kullanımı, metne yalnızca estetik değil aynı zamanda ikna edici bir boyut kazandırır.
Kaynakça:
– “İRÂD‑ı MESEL”, TDV İslâm Ansiklopedisi. [3]
– “İrsâl‑i Mesel / İrâd‑ı Mesel” üzerine makale. [4]
– “İrsal‑i Mesel Sanatı ve İzahlı Örnekleri”, Edebiyat ve Sanat Akademisi. [2]
#İrâdıMesel #İrsalİMesel #EdebiyatSanatları #DivanŞiiri
—
Sources:
[1]: https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/irad-i-mesel-nedir-ve-ornekleri/118986?utm_source=chatgpt.com “İrâd-ı Mesel Nedir ve Örnekleri – Edebiyat ve Sanat Akademisi”
[2]: https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/irad-ve-irsal-i-mesel-sanati-ve-izahli-ornekleri/119008?utm_source=chatgpt.com “İrâd ve İrsal-ı Mesel Sanatı ve İzahlı Örnekleri”
[3]: https://islamansiklopedisi.org.tr/irad-i-mesel?utm_source=chatgpt.com “ÎRÂD-ı MESEL – TDV İslâm Ansiklopedisi”
[4]: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4765022?utm_source=chatgpt.com “Divan Şiirinde Bir İrsâl-İ Mesel Örneği: Ârife Bir Gül Yeter”