Hayatın her alanında verilerle çevriliyiz ama veriler yalnızca sayılardan ibaret değil. Kimi zaman bir hikâye anlatır, kimi zaman kimliklerimizi yansıtır, kimi zaman da bizi gruplar hâline getirir. İşte kategorik nominal değişken kavramı da tam bu noktada devreye girer. Bu yazıda, konuyu sadece teknik terimlerle değil, farklı bakış açılarını karşılaştırarak ele alacağız. Çünkü mesele sadece “ne” olduğunu anlamak değil; nasıl yorumladığımızı ve bunun toplumsal etkilerini de görmek.
Veriyi anlamlandırmanın yolları çoktur; kimi onu matematiksel bir denklem gibi çözer, kimi ise ardındaki insan hikâyelerini arar. Peki, sen veriye nasıl bakıyorsun?
Kategorik nominal değişken nedir? Temel tanım
Kategorik nominal değişken, adından da anlaşılacağı gibi, kategorilere ayıran ama bu kategoriler arasında herhangi bir sıralama ilişkisi olmayan değişken türüdür.
Basit örneklerle düşünelim:
– Cinsiyet: Kadın, Erkek, Non-binary
– Renk: Kırmızı, Mavi, Sarı
– Milliyet: Türk, Japon, Brezilyalı
Bu değişkenler, veriyi sınıflandırır ama “büyüktür/küçüktür” gibi bir anlam taşımaz. “Kadın” veya “erkek” arasında niceliksel bir fark olmadığı gibi, “mavi” de “kırmızı”dan daha fazla ya da daha az değildir.
Veriye farklı bakış açıları: Erkek ve kadın yaklaşımları
Erkeklerin objektif ve veri odaklı yaklaşımı
Erkeklerin veri analizine yaklaşımı genellikle nesnel, ölçülebilir ve yapılandırılmış olur. Nominal değişkenleri bir veri setinin temel taşları olarak görürler. Bu değişkenler sayesinde veri düzenlenir, gruplara ayrılır ve modelleme için zemin hazırlanır.
Örneğin bir araştırmacı, “ülke” değişkenini nominal olarak tanımlayıp farklı bölgelerdeki tüketici davranışlarını karşılaştırabilir. Bu, istatistiksel olarak anlamlı çıkarımlar yapmayı kolaylaştırır.
Bu yaklaşımın güçlü yanı, netlik ve sistematiklik sağlamasıdır. Ancak dezavantajı, veriyi bazen yalnızca sayısal bir “araç” olarak görmesi ve arkasındaki insan hikâyelerini göz ardı edebilmesidir.
Kadınların toplumsal ve duygusal odaklı yaklaşımı
Kadınlar ise nominal değişkenleri yalnızca sınıflandırma aracı olarak değil, toplumsal yapının bir aynası olarak görür. Örneğin “cinsiyet” değişkeni yalnızca bir etiket değildir; toplumsal rollerin, fırsat eşitsizliklerinin ve kimlik politikalarının bir yansımasıdır.
Bu bakış açısı, nominal değişkenlerin analizinde empati ve bağlam unsurlarını öne çıkarır. Veriler, insanları gruplara ayırırken aynı zamanda bu grupların nasıl algılandığını ve etkilendiğini de ortaya koyar.
Bu yaklaşımın avantajı, veriyi yalnızca bir analiz nesnesi olarak değil, bir sosyal gerçeklik aracı olarak değerlendirmesidir. Ancak dezavantajı, zaman zaman öznel yorumların analiz sürecine karışma riskidir.
Nominal değişkenlerin toplumsal yansımaları
Görünürlük ve temsil gücü
Nominal değişkenler, toplumsal görünürlük açısından kritik bir rol oynar. “Cinsiyet” veya “ırk” gibi kategoriler olmadan eşitsizliklerin ölçülmesi mümkün olmazdı. Ancak bu kategoriler aynı zamanda birer etiket olduğu için, bazı kimlikleri görünmez hâle getirebilir.
Örneğin, verilerde “kadın” ve “erkek” dışında seçenek sunulmaması, non-binary bireylerin yok sayılmasına yol açar. Bu nedenle nominal değişkenleri tanımlarken kapsayıcılık esastır.
Çeşitliliği ölçmek, eşitsizliği ortaya koymak
Kategorik nominal değişkenler, çeşitlilik ve adalet politikalarının temelini oluşturur. Kurumlar bu değişkenleri kullanarak çalışan profillerini analiz edebilir, temsil oranlarını ölçebilir ve eksiklikleri tespit edebilir.
Ancak şunu sormak gerekir: Tanımladığımız kategoriler gerçekten çeşitliliği yansıtıyor mu, yoksa bazı kimlikleri dışarıda mı bırakıyor?
Farklı yaklaşım biçimleri: Teknikten öteye geçmek
Veri bilimi açısından
Teknik perspektifte nominal değişkenler, modellemelerde genellikle one-hot encoding gibi yöntemlerle sayısallaştırılır. Bu, algoritmaların veriyi işlemesini kolaylaştırır. Ancak bu yöntem, değişkenler arasındaki ilişkileri göz ardı edebilir.
Sosyolojik açıdan
Sosyolojik bakış açısı ise bu değişkenleri, toplumsal yapıyı çözümlemenin anahtarı olarak görür. Nominal değişkenlerin nasıl tanımlandığı, toplumun kimleri merkeze aldığını ve kimleri marjinalize ettiğini gösterir.
İki yaklaşımı buluşturmak
En verimli analizler, teknik nesnelliği toplumsal bağlamla birleştiren analizlerdir. Sayıları ve etiketleri anlamlandırırken, onların arkasındaki insan deneyimini de hesaba katmak gerekir.
Okuyucuya sorular: Perspektifini paylaş
– Nominal değişkenler sana göre sadece veri midir, yoksa kimliklerin yansıması mı?
– Bir araştırmada “cinsiyet” ya da “milliyet” gibi kategorileri nasıl tanımlardın?
– Veri analizinde objektiflik mi yoksa bağlam mı daha önemli sence?
Sonuç: Etiketlerin ötesine geçmek
“Kategorik nominal değişken nedir?” sorusu, yalnızca teknik bir tanım değildir. Bu değişkenler, dünyayı nasıl sınıflandırdığımızı ve nasıl anlamlandırdığımızı gösterir. Erkeklerin nesnel ve veri odaklı yaklaşımı ile kadınların toplumsal ve duygusal perspektifi bir araya geldiğinde, nominal değişkenler yalnızca analitik bir araç olmaktan çıkar; toplumun yapısını, kimlikleri ve adalet mücadelesini anlamanın bir yoluna dönüşür.
Şimdi düşünme sırası sende: Veriye sadece bir tablo olarak mı bakıyorsun, yoksa onun içinde insan hikâyelerini görebiliyor musun?